71 χρόνια από τα Σεπτεμβριανά: Η νύχτα που ο Ελληνισμός της Κωνσταντινούπολης βρέθηκε στο στόχαστρο

6-7 Σεπτεμβρίου 1955: Το πογκρόμ που συγκλόνισε την Κωνσταντινούπολη, κατέστρεψε περιουσίες, ναούς και επιχειρήσεις και επιτάχυνε δραματικά τη συρρίκνωση της ελληνικής κοινότητας της Πόλης

Πέρασαν 71 χρόνια, όμως η μνήμη παραμένει ζωντανή.

Τη νύχτα της 6ης προς 7η Σεπτεμβρίου 1955, η Κωνσταντινούπολη μετατράπηκε σε σκηνικό οργανωμένης βίας. Η ελληνική κοινότητα της Πόλης, ένας ιστορικός και ακμάζων πυρήνας του Ελληνισμού, βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα πρωτοφανές κύμα επιθέσεων, λεηλασιών, καταστροφών και βιαιοπραγιών.

Τα γεγονότα έμειναν στην ιστορία ως «Σεπτεμβριανά» και θεωρούνται ένα από τα πιο δραματικά επεισόδια στην ιστορία του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης.

Η αφορμή που πυροδότησε τη βία

Το απόγευμα της 6ης Σεπτεμβρίου 1955 μεταδόθηκε στην Κωνσταντινούπολη η είδηση ότι είχε σημειωθεί έκρηξη στο τουρκικό προξενείο της Θεσσαλονίκης, στο σπίτι όπου είχε γεννηθεί ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.

Η είδηση παρουσιάστηκε στον τουρκικό Τύπο με τρόπο που καλλιεργούσε την εντύπωση ελληνικής ευθύνης.

Η εξέλιξη αυτή λειτούργησε ως καταλύτης. Πολύ σύντομα, οργανωμένες ομάδες και πλήθη άρχισαν να συγκεντρώνονται στην Κωνσταντινούπολη.

Το Αρχείο της ΕΡΤ καταγράφει ότι οι επιθέσεις στράφηκαν κυρίως εναντίον της ελληνικής κοινότητας, ενώ καταστράφηκαν και λεηλατήθηκαν σπίτια, καταστήματα, επιχειρήσεις, εκκλησίες και άλλα ιδρύματα.

Από τις διαδηλώσεις στις λεηλασίες και την καταστροφή

Μέσα σε λίγες ώρες, η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο.

Καταστήματα Ελλήνων λεηλατήθηκαν, κατοικίες καταστράφηκαν, εκκλησίες και κοιμητήρια βεβηλώθηκαν, ενώ σημειώθηκαν ξυλοδαρμοί, τραυματισμοί και δολοφονίες.

Οι μαρτυρίες που έχουν διασωθεί περιγράφουν μια νύχτα τρόμου, κατά την οποία οικογένειες προσπαθούσαν να προστατεύσουν τη ζωή και την περιουσία τους.

Το Αρχείο της ΕΡΤ, μέσα από μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα, κάνει λόγο ακόμη και για βιασμούς και δολοφονίες, ενώ αναφέρεται στην καταστροφή ελληνικών σχολείων, ναών, καταστημάτων, κατοικιών και νεκροταφείων.

Η έκταση της καταστροφής

Οι αριθμοί αποτυπώνουν το μέγεθος της καταστροφής.

Σύμφωνα με το Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας, κατά τα γεγονότα καταστράφηκαν 1.004 σπίτια, περίπου 5.000 μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, 73 εκκλησίες, 23 σχολεία, δύο κοιμητήρια και πέντε χώροι αναψυχής.

Παράλληλα, οι εκτιμήσεις για τα θύματα διαφέρουν ανάλογα με την πηγή. Το Greek News Agenda αναφέρει ότι οι νεκροί υπολογίζονται μεταξύ 15 και 37, καθώς ο ακριβής αριθμός των θυμάτων δεν έχει αποσαφηνιστεί πλήρως.

Το ίδιο το εύρος των αριθμών αποτυπώνει και τη δυσκολία πλήρους καταγραφής των γεγονότων που εκτυλίχθηκαν εκείνη τη νύχτα.

Μια κοινότητα που μέχρι τότε άκμαζε

Το μέγεθος της τραγωδίας γίνεται ακόμη μεγαλύτερο αν αναλογιστεί κανείς την κατάσταση της ελληνικής κοινότητας πριν από τα Σεπτεμβριανά.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, οι Ρωμιοί της Κωνσταντινούπολης αποτελούσαν μια πολυπληθή και δραστήρια κοινότητα, με ισχυρή παρουσία στην οικονομική, κοινωνική, εκπαιδευτική και θρησκευτική ζωή της πόλης.

Η ΕΡΤ αναφέρεται στην περίοδο 1948-1955 ως την τελευταία «χρυσή εποχή» των Ρωμιών της Πόλης, με τον ελληνικό πληθυσμό να φτάνει έως και περίπου τις 200.000 σύμφωνα με την ιστορική τεκμηρίωση που παρουσιάζει.

Τα Σεπτεμβριανά, όμως, αποτέλεσαν σημείο καμπής.

Η καταστροφή περιουσιών και η ανασφάλεια που δημιουργήθηκε ενίσχυσαν το κύμα εγκατάλειψης της Κωνσταντινούπολης από Έλληνες κατοίκους.

Δεν ήταν ένα μεμονωμένο ξέσπασμα

Η ιστορική έρευνα έχει συνδέσει τα Σεπτεμβριανά με το ευρύτερο πολιτικό κλίμα της εποχής και ιδιαίτερα με την ένταση γύρω από το Κυπριακό.

Ακαδημαϊκή μελέτη της Irini Sarıoğlu επισημαίνει ότι την περίοδο 1954-1964 η ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης βρέθηκε αντιμέτωπη με έντονο εθνικισμό και διώξεις, ενώ η οικονομική κρίση και η καλλιέργεια ανθελληνικού κλίματος από τον Τύπο συνέβαλαν στη δημιουργία των συνθηκών που οδήγησαν στα γεγονότα του 1955.

Η ελληνική πλευρά έχει χαρακτηρίσει τα γεγονότα ως οργανωμένο πογκρόμ, ενώ ιστορικές και νομικές μελέτες έχουν εξετάσει τον βαθμό εμπλοκής κρατικών μηχανισμών και του πολιτικού κατεστημένου της εποχής.

Οι φωτογραφίες που έγιναν ιστορικά ντοκουμέντα

Ανάμεσα στις σημαντικότερες μαρτυρίες για τα Σεπτεμβριανά βρίσκονται οι φωτογραφίες του Δημήτρη Καλούμενου, φωτογράφου του Πατριαρχείου και ανταποκριτή της εφημερίδας «Έθνος».

Ο Καλούμενος κατέγραψε τις καταστροφές με κίνδυνο της ζωής του. Σύμφωνα με το Αρχείο της ΕΡΤ, τα φιλμ κρύφτηκαν στο ορθόδοξο νεκροταφείο και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν εκτός Τουρκίας, ώστε οι εικόνες της καταστροφής να δημοσιευθούν στον ελληνικό Τύπο.

Έτσι, οι φωτογραφίες εκείνης της νύχτας έγιναν ένα από τα σημαντικότερα οπτικά τεκμήρια μιας τραγωδίας που δεν μπορούσε να αποτυπωθεί μόνο με αριθμούς.

Η αρχή του τέλους για τον Ελληνισμό της Πόλης

Τα Σεπτεμβριανά δεν εξαφάνισαν μέσα σε μία νύχτα την ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης.

Άλλαξαν, όμως, οριστικά την πορεία της.

Η φυγή ελληνικών οικογενειών συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια, ενώ οι εξελίξεις του 1964 επιτάχυναν ακόμη περισσότερο τη συρρίκνωση του ελληνικού στοιχείου.

Το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών αναφέρει ότι μέχρι τη δεκαετία του 1960 περίπου 9.000 Έλληνες είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν την Τουρκία.

Σήμερα, η ελληνική κοινότητα της Κωνσταντινούπολης είναι μόνο ένα μικρό μέρος εκείνης της πολυπληθούς κοινότητας που υπήρχε πριν από το 1955.

71 χρόνια μετά, η μνήμη παραμένει

Τα Σεπτεμβριανά δεν αποτελούν απλώς μια σελίδα στα βιβλία της Ιστορίας.

Αποτελούν τη μνήμη ανθρώπων που είδαν μέσα σε λίγες ώρες να καταστρέφονται σπίτια, επιχειρήσεις, ναοί και περιουσίες που είχαν δημιουργηθεί μέσα από γενιές.

Αποτελούν, επίσης, μια υπενθύμιση για το πόσο εύκολα η πολιτική ένταση, ο εθνικισμός και η στοχοποίηση μιας μειονότητας μπορούν να μετατραπούν σε οργανωμένη βία.

71 χρόνια μετά, η 6η και η 7η Σεπτεμβρίου 1955 παραμένουν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού ως οι ημέρες των Σεπτεμβριανών.

Για την Κωνσταντινούπολη, ήταν μια νύχτα που άλλαξε για πάντα το πρόσωπο της Ρωμιοσύνης.

Για την Ιστορία, παραμένει μια τραγική υπενθύμιση ότι η μνήμη δεν είναι μόνο καταγραφή του παρελθόντος. Είναι και ευθύνη απέναντι στο μέλλον.